Życie na emigracji jest szczególną sytuacją. Żyjąc w innej kulturze, na nowo odkrywamy to kim jesteśmy. Nasza tożsamość może się rozszerzać i czerpać nowe elementy — z nowego języka, z nowej kultury, z nowych celów i wartości. Ale może też ulec fragmentacji. Co decyduje o tym, która droga zostaje wybrana?

Ten artykuł jest częścią cyklu o psychologicznych aspektach emigracji. Przeczytaj też: Jak kształtuje się nasza tożsamość? oraz Jak emigracja wpływa na nasze postrzeganie tego kim jesteśmy?

---

1. Nowe lustro — jak emigracja zmienia obraz siebie?

Kiedy opuszczamy nasz kraj, opuszczamy też obszar dominującego wpływu naszej własnej kultury. W nowym kraju poznajemy inną kulturę i ona może dawać nam nowe sposoby wyrażania siebie. Poznajemy się na nowo, przeglądając w innym lustrze — widzimy siebie jakby trochę z boku: oni to robią tak, my to robimy inaczej; ja jestem trochę taki tu, a trochę inny tam.

Nasza własna kultura przestaje być dla nas przeźroczysta jak woda. Stopniowo zaczynamy ją widzieć z perspektywy kultury kraju do którego przybyliśmy. To jest jeden z największych — i najbardziej niedocenianych — darów emigracji: możliwość spojrzenia na siebie z zewnątrz.

„Im więcej mam słów, tym wyraźniejsze, precyzyjniejsze stają się moje spostrzeżenia, a ta klarowność jest formą radości.”

2. W jaki sposób emigracja może rozszerzyć tożsamość Polaka za granicą?

Rozszerzenie tożsamości na emigracji zachodzi na trzech poziomach, które wzajemnie się przenikają i wzmacniają:

• Przez nowy język — mówiąc w innym języku stajemy się kimś trochę innym. Badania psychologiczne potwierdzają, że ludzie wielojęzyczni opisują siebie inaczej w zależności od języka którego używają. Nowy język to nowe sposoby kategoryzowania emocji, relacji i świata.
• Przez nowe zachowania i wzorce — nowa kultura oferuje sposoby wyrażania siebie których polska kultura nie zawsze akceptuje: większa bezpośredniość, wyraźniejsze granice, inny stosunek do hierarchii i autorytetu.
• Przez weryfikację wartości — zetknięcie z innym systemem wartości to szansa na zadanie sobie pytania: co naprawdę jest moje, a co odziedziczyłem bez refleksji? Co chcę zachować z polskości, a co świadomie zmienić?

3. Emigracja jako strata ciągłości tożsamości

Życie na emigracji nierozłącznie wiąże się z doświadczeniem straty w różnych obszarach naszego życia. Migrując pozostawiamy za sobą znajomych, rodzinę, przyjaciół, znane miejsca, smaki, zapachy, status społeczny. Rozstajemy się z tym, kim jesteśmy w ojczystym języku — i zaczynamy na nowo opowiadać siebie w nowym języku.

Ale migrując rozstajemy się też z czymś dużo bardziej subtelnym — tracimy ciągłość naszej tożsamości. Tracimy ciągłość tego, kim jesteśmy. I właśnie ta strata — opisana szczegółowo w artykule Emigracja — nieświadoma strata i świadoma żałoba — jest fundamentem na którym buduje się nowa tożsamość.

Kiedy trafiamy w obszar nowej kultury, nasz wewnętrzny świat nie do końca zgadza się z tym nowym zewnętrznym. Chcemy się z kimś przywitać, a nagle zamiast jednego pocałunku ktoś oczekuje trzech. Chcemy powołać się na oficjalne zasady, a ważniejsza okazuje się przyjacielska rozmowa. To dezorientuje. I to jest normalne.

4. Rozszerzenie czy fragmentacja tożsamości emigranta — jak je odróżnić?

Nie wszystkie zmiany tożsamości na emigracji są zdrowe. Warto znać różnicę między dwoma procesami, które z zewnątrz mogą wyglądać podobnie:

Jak rozpoznać sygnały fragmentacji tożsamości na emigracji?

• Przestajesz rozumieć polskie żarty i konteksty kulturowe — tam gdzie kiedyś się śmiałeś, teraz jest cisza
• Czujesz się obco podczas wizyt w Polsce — kraj który znałeś wydaje się obcy
• Relacje z rodziną stają się coraz bardziej powierzchowne — „i tak nie zrozumieją”
• Nie potrafisz opowiedzieć obcokrajowcom kim byłeś „przedtem” — jakby ta historia należała do kogoś innego
• Wstydzisz się polskości — chcesz jej ukryć lub przepraszasz za nią
• Czujesz się „nigdzie u siebie” — ani w Polsce ani za granicą

Jeśli rozpoznajesz u siebie kilka z powyższych sygnałów — to dobry moment żeby porozmawiać z kimś kto rozumie ten kontekst. Psychoterapia po polsku online dla Polaków za granicą daje właśnie taką przestrzeń.

5. Jak świadomie budować tożsamość emigranta?

Kluczowym słowem w procesie rozszerzania tożsamości jest świadomość. Emigracja może prowadzić do nowej tożsamości przez aktywny wybór — lub przez bierne wchłonięcie nowej kultury i utratę siebie. Różnica jest fundamentalna.

• Regularnie pytaj siebie: co z polskości chcę zachować? Co chcę świadomie przejąć z nowej kultury?
• Pielęgnuj kontakt z ojczystym językiem — nie tylko instrumentalnie, ale emocjonalnie: czytaj po polsku, rozmawiaj po polsku o ważnych sprawach
• Znajdź przestrzeń gdzie możesz być „całkowicie sobą” bez tłumaczenia kontekstu — to może być terapeuta, przyjaciele emigranci, rodzina
• Nie bój się mówić o Polsce i swojej historii nowym znajomym — twoja przeszłość jest częścią ciebie, nie bagażem do ukrycia
• Traktuj różnice kulturowe z ciekawością, nie jako zagrożenie dla swojej tożsamości

Pracujemy z Polakami zmagającymi się z tożsamością w Niemczech, UK, Szwajcarii, Holandii i wielu innych krajach. Przeczytaj też o tym jak psychologicznie podejść do decyzji o powrocie do Polski.