Żeby lepiej zrozumieć proces zmian jakie zachodzą w trakcie emigracji, warto przyjrzeć się jak kształtowała się nasza tożsamość od najmłodszych lat. Ten artykuł jest częścią cyklu o psychologicznych aspektach emigracji. Przeczytaj też: Emigracja — źródło nowej tożsamości oraz Jak emigracja wpływa na nasze postrzeganie tego kim jesteśmy?

---

1. Jak kształtuje się tożsamość człowieka — od niemowlęctwa do dorosłości?

Kiedy się urodziliśmy, nie mieliśmy świadomości bycia odrębnymi istotami. W trakcie naszego rozwoju powoli uświadamialiśmy sobie, że jesteśmy różni od naszej mamy. W wieku dwóch do trzech lat dziecko jest już w stanie zauważyć w lustrze siebie, a nie innego malucha. W wieku pięciu lat dzieciom nadal zdarza się mówić o sobie w trzeciej osobie, jednak ich świadomość bycia odrębną osobą jest już dobrze ugruntowana.

W wieku nastoletnim proces indywiduacji — stawania się sobą — nabiera na sile. Aby oderwać swoją tożsamość spod wpływu rodziców, nastolatki często potrzebują radykalnych rozwiązań. Bunt ma często za zadanie wywalczenie własnej odrębności i prawa do kształtowania własnej tożsamości.

Proces indywiduacji dopełnia się kiedy wkraczamy w dorosłość wraz ze świadomością, że sami jesteśmy odpowiedzialni za to kim jesteśmy i kim będziemy. Nasze poczucie wartości zmienia w tym czasie swoje źródło — zaczynamy czerpać je coraz bardziej z własnego wnętrza, a nie z ocen i oczekiwań innych.

Etapy kształtowania tożsamości człowieka

• 0–3 lata — odkrycie odrębności od matki: „to jestem ja w lustrze, nie ktoś inny”
• 5–12 lat — budowanie tożsamości przez relacje z rówieśnikami i autorytetami
• Adolescencja — indywiduacja przez bunt: wywalczenie prawa do własnej odrębności
• Wczesna dorosłość — tożsamość zakorzeniona: poczucie wartości płynące z wnętrza
• Emigracja — kolejny etap indywiduacji: wyróżnienie się z własnej kultury

2. Co się dzieje z poczuciem „ja” kiedy opuszczamy kraj?

Do momentu emigracji przeszliśmy już długą drogę odróżniania tego kim jesteśmy od tego kim są nasi rodzice i rówieśnicy. Budowanie własnej tożsamości to bardzo długi i trudny proces. Tym wyraźniej możemy teraz zobaczyć jak trudne jest rozstanie się z tak długo konstruowaną tożsamością gdy emigrujemy.

Nasza tożsamość — to jak siebie postrzegamy i jak postrzegają nas inni — powstaje na granicy tego co wewnętrzne i zewnętrzne. Kiedy wychowujemy się w danej kulturze, ona kształtuje nasze wnętrze tak że kiedy jesteśmy dorośli, działamy zgodnie z naszą rzeczywistością społeczną. Zewnętrzny świat zgadza się z naszym wewnętrznym doświadczeniem siebie.

Dopóki w niej pływamy, nasza kultura jest jak woda — przeźroczysta, niewidzialna. Kiedy migrujemy, wystawiamy głowę ponad taflę znajomego akwenu i nagle widzimy, że nasza dotychczasowa rzeczywistość społeczna jest tylko jedną z wielu możliwych.

„W procesie przeprowadzki przyjdzie nam coś zostawić. Ale to co zostawiamy nie znika — zostaje w nas, jako fundament na którym budujemy dalej.”

3. Emigracja jako trzecia indywiduacja — szansa i wyzwanie

Psychoanalityk Salman Akhtar opisał emigrację jako trzecią indywiduację — kolejny po dzieciństwie i adolescencji etap krystalizowania własnego „ja”. W przypadku emigracji czeka nas wyróżnienie się z własnej kultury — i to jest zarówno szansa jak i poważne wyzwanie.

Wiele rzeczy, które dotychczas braliśmy za niepodważalne, staje pod znakiem zapytania. Przyjdzie nam rozstać się z częścią tego, jak siebie postrzegaliśmy. To niepowtarzalna szansa na stanie się bardziej tym kim naprawdę jesteśmy — ale też proces w którym łatwo się zagubić.

4. Kiedy zagubienie tożsamości na emigracji wymaga wsparcia?

Kryzys tożsamościowy na emigracji jest normalną i głęboko ludzką reakcją na zmianę. Ale gdy trwa długo i zaburza codzienne funkcjonowanie — warto poszukać wsparcia. Sygnały że warto porozmawiać z terapeutą:

• Poczucie zagubienia trwa dłużej niż kilka miesięcy i narasta zamiast mijać
• Trudność z opisaniem siebie — „kim właściwie jestem?”
• Czujesz się „za bardzo polski” dla miejscowych i „za bardzo obcy” dla rodziny w Polsce
• Poczucie pustki lub braku sensu mimo obiektywnie dobrego życia
• Relacje stają się powierzchowne — boisz się że inni „nie zrozumieją”

Pracujemy z Polakami zmagającymi się z tożsamością w Niemczech, UK, Holandii, Szwajcarii i wielu innych krajach. Przeczytaj też o tym jak emigracja wiąże się z żałobą lub skontaktuj się z nami.